Περίληψη της ομιλίας μου που έγινε την Κυριακή 11/5/25 στο Πολιτιστικό Κέντρο της Ιεράς Μονής Αγίας Παρασκευής.
Το πρότυπο Μητέρας η Βρεφοκρατούσα , κράτησε στην μήτρα της και στην αγκαλιά της τον Θεάνθρωπο, έτσι συνέβαλε στην Ενανθρώπισή του. Για όλα αυτά ο λαός μας την επονόμασε Παναγία, πάνω απ΄όλους τους Άγιους.
Η μητέρα και ο πατέρας θέτουν σε λειτουργία μιαν αναπτυξιακή διαδικασία η οποία καταλήγει στην ύπαρξη ενός ενοικιαστή στο σώμα της Μητέρας και στη συνέχεια στην αγκαλιά της.
Λίγο μετά τη σύλληψη η μητέρα αλλάζει τον προσανατολισμό της και ενδιαφέρεται για το βρέφος που μεγαλώνει μέσα της, αποκτά μιαν ιδιαίτερη ικανότητα να βάζει τον εαυτό της στη θέση του, έτσι καταλαβαίνει πως νιώθει και καταφέρνει να έχει μια πολύ ισχυρή αίσθηση του τι έχει ανάγκη. Αυτή η ταύτιση με το βρέφος διαρκεί και μετά τον τοκετό για ένα χρονικό διάστημα και στη συνέχεια βαθμιαία χάνει τη σημασία της.
Κάθε βρέφος έχει μέσα του ένα ζωτικό σπινθήρα και μια ορμή προς τη ζωή και την ανάπτυξη (βάρος, ύψος ,χρώμα δέρματος κλπ). Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΤΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΞΑΡΤΑΤΑΙ ΣΤΗΝ ΑΡΧΗ ΑΠΟΛΥΤΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ. “Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε παιδί( από μόνο του), και εννοούμε φυσικά ,πως όπου υπάρχει παιδί, υπάρχει και μητρική φροντίδα, και χωρίς μητρική φροντίδα δε θα υπήρχε παιδί”, Ντ. Βίννικοτ
Μετά τη γέννηση το βρέφος γίνεται ένοικος της αγκαλιάς της μητέρας αδύναμο στο σώμα και χρειάζεται ειδική φροντίδα που πηγάζει από την αγάπη της. Μέσω του εννιάμηνου προσανατολισμού η μητέρα ταυτίζεται με το βρέφος της γνωρίζει τι περίπου αισθάνεται και έτσι είναι ικανή να του εξασφαλίσει μιαν απόλυτη ζωντανή προσαρμογή στις ανάγκες του.
Σ΄αυτήν την περίοδο ο ρόλος του πατέρα είναι να αναγνωρίζει αυτόν τον σημαντικό ρόλο της μητέρας και χρειάζεται στο σπίτι για να την βοηθάει ώστε η ίδια να νιώθει κάθε ψυχική και σωματική πλήρωση.
Το κυριότερο, λοιπόν στοιχείο μετά την γέννηση είναι το ΦΥΣΙΚΟ ΚΡΑΤΗΜΑ, σ΄αυτό το πολύ πρώιμο στάδιο η μητέρα συνιστά μέρος του βρέφους. Κράτημα εδώ σημαίνει απόλυτη εξάρτηση . Το περιβάλλον (μητέρα) προσαρμόζεται απόλυτα στις ανάγκες του βρέφους. Ετσι μπορούμε να πούμε ότι το βρέφος δεν υπάρχει από μόνο του και ότι η μητέρα συνιστά μέρος του. Χάρις σε μια τέτοια ταύτιση η μητέρα είναι ικανή να του προσφέρει ο,τι εκείνο χρειάζεται στο ξεκίνημα, δηλαδή μια ζωντανή προσαρμογή στις ανάγκες του και είναι αξιόπιστη επειδή η μητέρα συμμερίζεται το βρέφος της. Δηλαδή είναι ικανή ν΄ανταποκρίνεται απόλυτα στις ανάγκες του στο ξεκίνημα, τόσο καλά, ώστε το βρέφος καθώς αναδύεται από το πλέγμα της σχέσης του με τη μητέρα να είναι σε θέση να έχει μια σύντομη εμπειρία παντοδυναμίας. Το κυριότερο εδώ χαρακτηριστικό είναι το φυσικό κράτημα που συνιστά τη βάση της περιβαλλοντικής πρόνοιας και φροντίδας του βρέφους που οδηγεί στην απαρτίωση (ολοκλήρωση). Το επίτευγμα της απαρτίωσης είναι η δημιουργία της ψυχοσωματικής μονάδας.
ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΑΓΑΠΗΣ, Η ΜΗΤΡΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ, ΕΔΩ , ΕΙΝΑΙ ΦΥΣΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ,Η ΟΠΟΙΑ ΤΕΛΙΚΑ ΕΙΝΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ.
Φανταστείτε το νεογνό που δεν έχει τραφεί ούτε μία φορά. Εμφανίζεται η πείνα. Η στιγμή της πείνας είναι τρομακτική, οι ενστικτικές απαιτήσεις είναι βίαιες και τρομακτικές απειλούν την ύπαρξή του και το νεογνό είναι έτοιμο να συλλάβει κάτι με το νού. Η ανάγκη προετοιμάζει το νεογνό να δημιουργήσει μια πηγή ικανοποίησης ,αλλά δεν υπάρχει προηγούμενη εμπειρία που να του δείξει τι να περιμένει. Εκείνη τη στιγμή η μητέρα πλησιάζει το γυμνό στήθος της εκεί που το νεογνό περιμένει κάτι να βρεί. Αν έχει ελεύθερα τα χέρια του και του δοθεί αρκετός χρόνος να ψηλαφίσει γύρω του με το στόμα ,τα χέρια, με την όσφρησή του, βρίσκει το στήθος και κάνει έναν ικανοποιητικό θηλασμό. Το νεογνό <<δημιουργεί>> αυτό που ακριβώς βρίσκεται μπροστά του και έχει την ψευδαίσθηση πως ο πραγματικός μαστός ,είναι αυτό που δημιουργήθηκε από την ανάγκη ,την απληστία και τις πρώτες παρορμήσεις της αρχαϊκής αγάπης. Η όραση, η όσφρηση και η γεύση καταγράφουν τα στοιχεία και μετά από λίγο το νεογνό μπορεί να ξαναδημιουργήσει κάτι παρόμοιο με τον πραγματικό μαστό που προσφέρει η μητέρα. Κάπου χίλιες φορές πριν από τον αποθηλασμό γίνεται αυτή η ιδιαίτερη ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΣΤΟ ΝΕΟΓΝΟ ΑΠΌ ΤΗ ΜΗΤΕΡΑ ΜΕ ΔΟΣΕΙΣ ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΤΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΕΙ ΣΥΓΧΥΣΗ. Κάπου χίλιες φορές εμφανίζεται η ψευδαίσθηση της παντοδυναμίας, πως αυτό που επιθυμούσε ,δημιουργήθηκε και βρέθηκε μπροστά του.
Έτσι αναπτύσσεται η πεποίθηση πως ο κόσμος μπορεί να περιλαμβάνει αυτό που έχει ανάγκη ,με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί η ελπίδα πως υπάρχει μια ζωντανή σχέση ανάμεσα στην εσωτερική και την εξωτερική πραγματικότητα. Δηλαδή ανάμεσα στην έμφυτη δημιουργικότητα και ολόκληρο τον κόσμο που μοιραζόμαστε.
Όπως η μητέρα δεν προσφέρει μόνον ικανοποιητική τροφή (πράγμα που μπορεί να κάνει μια βρεφοκόμος πχ) είναι δυνατόν ικανοποιώντας μια στοματική ανάγκη την πείνα να συνιστά βιασμό ή αποπλάνηση του Εγώ εκείνου που αργότερα θα είναι ο εαυτός.
Η αξιόπιστη μητρική φροντίδα σ΄αυτό το στάδιο του κρατήματος συντελεί στη δημιουργία αυτού που θα μπορούσε να ονομαστεί “κατάσταση μονάδας”. Το βρέφος γίνεται πρόσωπο. Αυτό βασίζεται στην ενοίκηση της ψυχής στο σώμα. Στη συνέχεια δημιουργείται αυτό που θα μπορούσαμε να πούμε διαχωριστική μεμβράνη ,η οποία ισοδυναμεί με την επιφάνεια του δέρματος και έχει μια θέση ανάμεσα στο Εγώ και το Μη- Εγώ του βρέφους. Έτσι το βρέφος αρχίζει να έχει έναν εσωτερικό και έναν εξωτερικό κόσμο και αποκτά μιαν εσωτερική ψυχική πραγματικότητα. Κατά τη διάρκεια της απόλυτης εξάρτησης του κρατήματος εισάγονται και άλλες διεργασίες η πιο σημαντική είναι η ανάδυση της ευφυίας και η απαρχή του νού ως ξεχωριστού από την ψυχή. Έτσι προκύπτει η ιστορία της συμβολικής λειτουργίας και της οργάνωσης ενός ψυχικού περιεχομένου που διαμορφώνει μια βάση για το ονειρεύεσθαι και για ζωντανές σχέσεις.
Η ψυχική υγεία του κάθε ανθρώπου με την έννοια της απαλλαγής από την ΨΥΧΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ καθορίζεται από την απλή καλή μητρική φροντίδα και μόνον απ΄αυτήν.
Αφού η μητέρα δημιουργήσει την ψευδαίσθηση στο βρέφος πως ο κόσμος δημιουργείται από την ανάγκη και τη φαντασία, αφού ενισχύσει την εμπιστοσύνη του στα πράγματα και τους ανθρώπους, θα πρέπει να το οδηγήσει στη συνέχεια, η ίδια, σε μια διαδικασία διάλυσης των ψευδαισθήσεων της παντοδυναμίας. Αυτό αποτελεί την ευρύτερη πλευρά του αποθυλαμού. Βαθμιαία η μητέρα βοηθάει το βρέφος να δεχτεί πως αν και ο κόσμος μπορεί να προσφέρει κάτι σαν αυτό που θέλει κι έχει ανάγκη κι επομένως μπορεί να “δημιουργηθεί”, αυτό δε γίνεται αυτόματα, ούτε τη στιγμή που παρουσιάζεται η ανάγκη. Υπάρχει μια μετατόπιση από την έννοια της ανάγκης στην έννοια της επιθυμίας. Αυτό δείχνει ότι το βρέφος μεγάλωσε και αποδέχεται την εξωτερική πραγματικότητα.
Αλλά το βρέφος χρειάζεται τη σχέση αγάπης με τη μητέρα του σαν προστατευτικό πλαίσιο για τους φόβους του. Υπάρχει ένα καταστροφικό στοιχείο στην πρώιμη παρόρμηση για τροφή, το διεγερμένο βρέφος επιτίθεται στις φαντασιώσεις του στο σώμα της μητέρας το ανοίγει για να μπορέσει να πάρει και να ενσωματώσει όλα τα καλά. Αλλά η μητέρα επιβιώνει και το βρέφος έχει την ευκαιρία να καθησυχάσει τον εαυτό του διαπιστώνοντας την επιβίωση του αντικειμένου μητέρα. Πόσο σημαντικό είναι για το βρέφος ΝΑ ΤΟ ΦΡΟΝΤΙΖΕΙ ΣΥΝΕΧΩΣ Η ΝΗΤΕΡΑ ΤΟΥ ΜΕΧΡΙ ΤΗΝ ΗΛΙΚΙΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΤΩΝ να επιβιώνει στις επιθέσεις του και τελικά να γίνεται αντικείμενο του αισθήματος στοργής , ένοχής και έγνοιας που αναπτύσσονται με το χρόνο. Το γεγονός ότι συνεχίζει να επιβιώνει η μητέρα σαν πρόσωπο στη ζωή του βρέφους του επιτρέπει ν΄ανακαλύψει την έμφυτη αίσθηση της ενοχής που αποτελεί το μόνο πολύτιμο και θετικό αίσθημα που ωθεί το βρέφος να επανορθώσει, να επανοικοδομήσει, να δώσει. Υπάρχει αυτή η φυσική ακολουθία: βάναυσης αγάπης, έντονης επιθετικότητας , αισθήματος ενοχής, έγνοιας, θλίψης, επιθυμίας για επανόρθωση, προσφορά, δόσιμο.
Ετσι δημιουργείται η βαθμιαία εδραίωση της ικανότητας του παιδιού να νιώθει το αίσθημα της ευθύνης που στην ουσία είναι αίσθημα ενοχής. Η ευαίσθητη συμπεριφορά της Μητέρας που πηγάζει από την Αγάπη της διατηρεί τις ρίζες της προσωπικής ηθικής του βρέφους. Βαθμιαία αυτό το υποστηρικτικό περιβάλλον (η Μητέρα ) ενδοβάλλεται και αφομοιώνεται στην προσωπικότητα του παιδιού διαμορφώνοντας έτσι την ικανότητα να είσαι μόνος. Ακόμα κι έτσι, θεωρητικά υπάρχει πάντοτε κάποιος παρών που εξομοιώνεται με την μητέρα το πρόσωπο που ήταν α;πό την αρχή προσωρινά ταυτισμένο με το βρέφος και γι΄αυτό το χρονικό διάστημα δεν ενδιαφερόταν για τίποτ΄άλλο εκτός από τη φροντίδα του. Όταν αρχίσει αυτό στην ηλικία των 2 ετών περίπου ,τότε η μητέρα μπορεί ν΄απομακρυνθεί( πρίν όχι) και ταυτόχρονα να εμπλουτίσει την αναπτυσσόμενη ηθική του παιδιού, τότε στο “παιχνίδι” μπαίνει άμεσα και ο πατέρας.
Ετσι συγκροτείται η πίστη στους ανθρώπους και τα πράγματα. Αν η οικογένεια αποτύχει ,το παιδί αναζητά τη σταθερότητα στον παππού, στους θείους, το σχολείο. Το αντικοινωνικό παιδί αναζητά την σταθερότητα στην κοινωνία. Σήμερα η σπουδαιότητα του ρόλου της μητέρας ,στην αρχική φάση της ζωής του παιδιού αμφισβητείται και υποστηρίζεται ότι από τους πρώτους μήνες δεν χρειάζεται παρά μια τεχνική για τη σωματική φροντίδα ,άρα είναι αρκετή μια καλή βρεφοκόμος. Αυτό αποτελεί ακραία άρνηση του ότι η μητρότητα αναπτύσσεται φυσιολογικά και αυθόρμητα με το να είσαι μητέρα.
Το αποτέλεσμα το βλέπουμε καθημερινά ανομία, επιθετικότης εγκληματικότης στους νέους, αυτά έφερε η “πρόοδος” και ο “εκσυγχρονισμός”. ΤΟ ΔΟΓΜΑ: ΠΡΟΚΕΙΜΕΝΟΥ ΝΑ “ΚΡΑΤΗΣΟΥΜΕ” ΕΝΑ ΑΡΡΩΣΤΟ ΑΝΤΙΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Ή ΕΝΗΛΙΚΟ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΝΑ “ΚΡΑΤΗΣΟΥΜΕ” ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΚΙΟΛΑΣ ΕΝΑ ΒΡΕΦΟΣ.ΝΤ. ΒΙΝΝΙΚΟΤ. Διαδικασίες ωρίμανσης και διευκολυντικό περιβάλλον.
Ελπίζω με όλα αυτά που είπα να ενίσχυσα την εμπιστοσύνη τους στις δικές τους φυσικές ικανότητες, αποδίδοντας πλήρη φόρο τιμής γι΄αυτό που προσέφεραν και προσφέρουν στα παιδιά και στην κοινωνία μας.
Λ. ΜΠΙΣΤΑΡΑΚΗΣ