Ενώ οι υλικές ζημιές μιας πυρκαγιάς καταγράφονται άμεσα, οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία των πληγέντων —αλλά και της κοινωνίας που παρακολουθεί— παραμένουν συχνά στο παρασκήνιο. Από το πρώτο σοκ και τον πανικό, μέχρι την εμφάνιση Μετατραυματικού Στρες (PTSD) και κατάθλιψης μήνες αργότερα, η αόρατη αυτή απειλή απαιτεί έγκαιρη και επιστημονική αντιμετώπιση.
Η Κλινική Ψυχολόγος Βιβιάννα Κόμπουλη χαρτογραφεί το ψυχολογικό κόστος των φυσικών καταστροφών με βάση σύγχρονες επιστημονικές ανασκοπήσεις, και προτείνει συγκεκριμένες στρατηγικές διαχείρισης: από τις «πρώτες βοήθειες» σταθεροποίησης του νευρικού συστήματος, μέχρι τις εξειδικευμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις για την επούλωση του τραύματος.
“Καθημερινά ερχόμαστε αντιμέτωποι με φυσικά φαινόμενα από όλο τον κόσμο, τα οποία μας επηρεάζουν λιγότερο ή περισσότερο, αναφέρει αναλυτικά η ψυχολόγος Β. Κόμπουλη. Ειδήσεις από σεισμούς, πλημμύρες, φυσικές καταστροφές, ραγδαία άνοδος της θερμοκρασίας, πυρκαγιές και εμπόλεμες συρράξεις διαδέχονται καθημερινά τους δέκτες μας και τα media. Συνέπεια αυτού του κατακλυσμού από αρνητικές πληροφορίες για τον κόσμο γύρω μας είναι να βιώνουμε έντονο θυμό, απόγνωση, απελπισία αίσθημα αδυναμίας απέναντι στα φυσικά φαινόμενα. Τα συναισθήματα αυτά είναι γνωστά με τον όρο «οικολογικό άγχος» και είναι η έντονη ανησυχία, ο φόβος και η θλίψη που νιώθουμε για την καταστροφή του περιβάλλοντος. Η έκθεση σε τραυματικές πυρκαγιές μπορεί να επιδεινώσει το οικολογικό άγχος και την κλιματική θλίψη τόσο στους ενήλικες όσο και στα παιδιά.
Η επίδραση των πυρκαγιών στην ψυχική υγεία μπορεί να παραμείνει για χρόνια αν δεν αντιμετωπιστεί. Επειδή οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία δεν είναι τόσο ορατές όσο στην σωματική υγεία, είναι πιο δύσκολο να εντοπιστούν και να αντιμετωπιστούν.
Σύμφωνα με την ανασκόπηση του Πανεπιστημίου Alberta του Καναδά, οι συνέπειες της πυρκαγιάς διακρίνονται σε δυο κατηγορίες: τις άμεσες συνέπειες και τις μακροπρόθεσμες. Οι άμεσες ψυχολογικές συνέπειες από το ξέσπασμα μιας πυρκαγιάς περιλαμβάνουν την εμφάνιση συμπτωμάτων όπως :
- Συναισθηματικό μούδιασμα(σοκ) και πανικός κατά την διάρκεια της έξαρσης μιας πυρκαγιάς
- Αίσθημα απώλειας ελέγχου και αδυναμίας: Αντιλαμβανόμαστε πόσο ευάλωτοι και ανήμποροι είμαστε μπροστά σε ένα έντονο φυσικό φαινόμενο και πόσο η ασφάλεια που νιώθαμε δεν είναι δεδομένη.
- Αϋπνία και ψυχοσωματικά συμπτώματα: Προβλήματα στον ύπνο, πονοκέφαλοι, πόνοι στο στομάχι λόγω του παρατεταμένου στρες.
- Ανασφάλεια για την ζωή ή την περιουσία ακόμα και παραίτηση από την προσπάθεια διάσωσης.
Οι συνέπειες που εκδηλώνονται για καιρό μετά:
- Μείζον καταθλιπτικό επεισόδιο: η αίσθηση απώλειας του σπιτιού, της περιουσίας ή η καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος μπορεί να πυροδοτήσουν συμπτώματα κατάθλιψης όπως επίμονη θλίψη, αίσθημα κενού, απώλεια ενδιαφέροντος από δραστηριότητες, έντονη κόπωση, αίσθημα ενοχής και αναξιότητας ή απελπισίας και τα συμπτώματα αυτά να κρατούν για τουλάχιστον δύο εβδομάδες.
- Αγχώδης διαταραχή και φοβίες σχετιζόμενες με την φωτιά και τον καπνό: Μπορεί να εκδηλωθεί τόσο σε ενήλικες όσο και σε παιδιά κάποια αγχώδης διαταραχή, όπως η Γενικευμένη Αγχώδης ή Διαταραχή κρίσεων πανικού.
- Διαταραχή Μετατραυματικού στρες(PTSD): στους 3-6 μήνες μετά από μια πυρκαγιά, το 24-60% των πυρόπληκτων επιζώντων μπορεί να εμφανίσουν μετατραυματικό στρες. Είναι συχνότερη σε άτομα που βιώσαν την πυρκαγιά και επέζησαν ή είδαν το σπίτι τους, τα κατοικίδια τους ή κάποιον αγαπημένο να χάνεται στη φωτιά ή και σε άτομα που ένιωσαν εγκαταλελειμμένα από την οικογένεια ή την πολιτεία. Μετατραυματικό στρες μπορεί να σημειωθεί και στα παιδιά σε ποσοστό 9-12% εως και 6 μήνες μετά.
- Στα παιδιά συναντούμε επιπτώσεις όπως ευερεθιστότητα, δυσκολία στην συγκέντρωση και στον ύπνο, διαταραχή της όρεξης και θλίψη ή απόσυρση.
Η ψυχική ανθεκτικότητα, δηλαδή η ικανότητα διαχείρισης δυσμενών εμπειριών, μειώνεται μετά την έκθεση σε πυρκαγιές. Για τον λόγο αυτό οι άνθρωποι συχνά αισθάνονται απελπισμένοι και αβοήθητοι, ειδικά όταν η παρέμβαση από την Πολιτεία είναι ελλιπής και καλούνται μόνοι να σώσουν τις περιουσίες τους.
Στην περίπτωση της πυρκαγιάς όπως και οποιασδήποτε φυσικής καταστροφής, απαιτείται έγκαιρη παρέμβαση για την διαχείριση των ψυχολογικών συνεπειών. Στην πρώτη φάση μετά το ξέσπασμα μιας πυρκαγιάς στόχος μας είναι η σταθεροποίηση του νευρικού συστήματος, η ασφάλεια και η κάλυψη των βασικών αναγκών.
- Παροχή πρώτων βοηθειών : Εστιάζουμε στην κάλυψη των βιοτικών αναγκών σε τροφή, στέγη, ασφάλεια και επανένωση οικογενειών.
- Αποκατάσταση της ρουτίνας: Δημιουργία ενός στοιχειώδους προγράμματος (σταθερές ώρες φαγητού, ύπνου), ειδικά για τα παιδιά, ώστε να επανέλθει η αίσθηση του ελέγχου.
- Αποφυγή της «τοξικής» ενημέρωσης: Περιορίζουμε την παρακολούθηση ειδήσεων και βίντεο από την καταστροφή στα μέσα δικτύωσης για την αποφυγή επανατραυματισμού.
- Κανονικοποίηση των συναισθημάτων: Ενημέρωση των πληγέντων ότι το σοκ, ο θυμός, το κλάμα και η αϋπνία αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις σε ένα μη φυσιολογικό γεγονός.
- Ενεργοποίηση κοινωνικών δικτύων: Ενθαρρύνουμε την επικοινωνία με συγγενείς, φίλους ή ομάδες της κοινότητας. Η απομόνωση σε αυτή τη φάση επιδεινώνει το στρες.
Μετά τον 1ο μήνα από μια πυρκαγιά και σε βάθος χρόνου, στόχος της παρέμβασης είναι η επεξεργασία του τραύματος, η προσαρμογή στην νέα πραγματικότητα και η πρόληψη ψυχικών διαταραχών.
- Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία (CBT): Εστιασμένη στο τραύμα, βοηθά στην αναπλαίσιωση των αρνητικών σκέψεων.
- Μέθοδος EMDR (Απευαισθητοποίηση μέσω Οφθαλμικών Κινήσεων): Ιδιαίτερα αποτελεσματική για την επεξεργασία μετατραυματικών αναμνήσεων, εικόνων και εφιαλτών.
- Διαχείριση του «Οικολογικού Πένθους»: Ενασχόληση με εθελοντικές δράσεις αναδάσωσης ή φροντίδας της πληγείσας περιοχής, καθώς η ενεργός δράση μετατρέπει την απελπισία σε προσφορά.
- Στρατηγικές χαλάρωσης του νευρικού συστήματος: Εκμάθηση τεχνικών χαλάρωσης, διαφραγματικής αναπνοής και ενσυνειδητότητας (mindfulness) για τη διαχείριση των κρίσεων άγχους που πυροδοτούνται από ερεθίσματα όπως ο δυνατός άνεμος ή η μυρωδιά καπνού.
Συμπεραίνουμε ότι το κόστος από το ξέσπασμα μιας πυρκαγιάς είναι μεγάλο και οι συνέπειες μπορεί να κρατήσουν ημέρες και μήνες. Επομένως, κρίνεται απαραίτητα η έγκαιρη αντιμετώπιση των ψυχολογικών συνεπειών καθώς και η κοινωνική προσφορά σε συνανθρώπους μας που αντιμετώπισαν απώλειες”.