Γράφει η Σωτηρία Νερατζή
Ψυχολόγος M.Sc., Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια
Ο Σεπτέμβρης είναι ένας μήνας γεμάτος επιστροφές. Επιστρέφουμε στα σχολεία, στις δουλειές, στις δραστηριότητες, στις υποχρρώσεις, στα γνώριμα ωράρια της καθημερινότητας και σε όλα εκείνα που για λίγο αφήσαμε στην άκρη. Συχνά μιλάμε για «επιστροφή στη ρουτίνα», λες και υπάρχει ένα σημείο που έμεινε για λίγο ακίνητο και μας περιμένει να συνεχίσουμε ακριβώς από εκεί όπου σταματήσαμε.
Κι όμως, ήδη από τον Ηράκλειτο συναντάμε μια διαφορετική ιδέα: δεν μπορεί κανείς να μπει δύο φορές στον ίδιο ποταμό. Το νερό έχει ήδη κυλήσει –έτσι και εκείνος που «επιστρέφει» δεν είναι πια ακριβώς ο ίδιος. Ίσως, λοιπόν, κάθε επιστροφή του Σεπτέμβρη να κρύβει μέσα της κάτι περισσότερο: μια μετάβαση.
Ένα παιδί επιστρέφει στο σχολείο, αλλά έχει μεγαλώσει έναν χρόνο. Ένας έφηβος μπαίνει σε μια νέα τάξη με διαφορετικές ανάγκες αυτονομίας. Ένας γονιός καλείται να ξαναβρεί τη θέση του απέναντι σε ένα παιδί που αλλάζει. Ένας ενήλικας επιστρέφει στη δουλειά και ίσως ανακαλύπτει ότι κάτι που πριν διαχειριζόταν τώρα τον δυσκολεύει. Ακόμη και όταν το περιβάλλον μοιάζει γνώριμο, οι άνθρωποι μέσα σε αυτό έχουν ήδη μετακινηθεί.
Χρόνια αργότερα, ο Gregory Bateson, μία από τις σημαντικότερες μορφές της συστημικής σκέψης, μεταξύ άλλων, περιέγραψε την πληροφορία ως «μια διαφορά που κάνει τη διαφορά». Η ιδέα αυτή μας θυμίζει πως μια αλλαγή αποκτά σημασία μέσα από τις διαφορές που μπορεί να δημιουργήσει γύρω της. Σύμφωνα μ’ αυτό, δεν έχουν όλες οι μεταβάσεις το ίδιο βάρος. Κάποιες περνούν σχεδόν απαρατήρητες. Κάποιες άλλες, όμως, μετακινούν κάτι ακόμη – έναν τρόπο συμπεριφοράς, έναν ρόλο, μια σχέση, μια ολόκληρη οικογενειακή ισορροπία. Δεν αφορούν μόνο την αλλαγή του προγράμματος, αλλά την αναδιοργάνωση των σχέσεων γύρω από την αλλαγή. Και ο Σεπτέμβρης είναι γεμάτος από τέτοιες μικρές και μεγάλες «διαφορές».
Για ένα παιδί, η έναρξη της σχολικής χρονιάς μπορεί να σημαίνει πολλά περισσότερα από καινούργια βιβλία και τετράδια. Μια νέα τάξη, ένας διαφορετικός εκπαιδευτικός, η επανασύνδεση με τους φίλους ή η ανάγκη δημιουργίας νέων σχέσεων, περισσότερες απαιτήσεις και ίσως ένας ακόμη μικρός αποχωρισμός από την ασφάλεια του σπιτιού συνθέτουν ένα καινούργιο πλαίσιο στο οποίο καλείται να βρει ξανά τη θέση του. Κάποια παιδιά θα μπουν σε αυτό με ενθουσιασμό. Άλλα μπορεί να χρειαστούν περισσότερο χρόνο. Μπορεί να εμφανίσουν άγχος, δυσανασχέτηση, δυσκολία στον αποχωρισμό ή μεγαλύτερη ανάγκη για εγγύτητα. Η δυσκολία μπροστά σε μια αλλαγή δεν αποτελεί από μόνη της ένδειξη ότι κάτι «δεν πάει καλά». Η προσαρμογή είναι διαδικασία και όχι απαίτηση της πρώτης ημέρας.
Στην εφηβεία, αντίστοιχα, οι μεταβάσεις αποκτούν ακόμη περισσότερα επίπεδα. Ο έφηβος δεν επιστρέφει απλώς σε μια νέα σχολική χρονιά· βρίσκεται ο ίδιος σε μια περίοδο κατά την οποία αλλάζει διαρκώς η σχέση του με το σώμα του, τους συνομηλίκους, τους γονείς και τον ίδιο του τον εαυτό. Εκεί που μέχρι χθες ζητούσε βοήθεια, σήμερα μπορεί να ζητά χώρο. Εκεί που η γνώμη της οικογένειας ήταν αρκετή, τώρα η αποδοχή των συνομηλίκων αποκτά διαφορετική βαρύτητα. Αυτή η απομάκρυνση μπορεί να ανησυχεί τους γονείς, χωρίς όμως να σημαίνει απαραίτητα απώλεια της σχέσης. Συχνά αποτελεί μέρος μιας αναπτυξιακής μετακίνησης: της προσπάθειας του εφήβου να ανακαλύψει ποιος είναι, χωρίς να χρειάζεται να πάψει να ανήκει.
Καμία από αυτές τις αλλαγές, όμως, δεν αφορά μόνο το άτομο που τη βιώνει. Όταν ένα παιδί μεγαλώνει, δεν αλλάζει μόνο το ίδιο. Μετακινείται, λίγο ή περισσότερο, και ο τρόπος με τον οποίο σχετίζονται μαζί του οι άνθρωποι γύρω του. Το παιδί που μπορεί πλέον να αναλάβει περισσότερες ευθύνες χρειάζεται ίσως διαφορετικά όρια. Ο έφηβος που ζητά περισσότερη ιδιωτικότητα καλεί, χωρίς απαραίτητα να το λέει, τους γονείς του να επαναπροσδιορίσουν την εγγύτητα μαζί του. Και ο γονιός βρίσκεται κάθε τόσο μπροστά σε ένα δύσκολο ερώτημα: πώς παραμένω κοντά, αφήνοντας ταυτόχρονα χώρο; Οι οικογένειες, όπως και οι άνθρωποι, χρειάζεται να αναδιοργανώνονται καθώς μεγαλώνουν. Κανόνες που λειτουργούσαν πριν από έναν χρόνο μπορεί σήμερα να χρειάζονται επαναδιαπραγμάτευση. Ρόλοι που κάποτε ήταν απαραίτητοι μπορεί σταδιακά να αλλάζουν. Και πολλές φορές η ένταση που εμφανίζεται σε μια περίοδο μετάβασης δεν αποτελεί απλώς «πρόβλημα» ενός μέλους, αλλά σημάδι ότι ολόκληρο το σύστημα προσπαθεί να βρει μια νέα ισορροπία.
Οι μεταβάσεις του Σεπτέμβρη, βέβαια, δεν αφορούν μόνο τα παιδιά και τους εφήβους. Και για τους ενήλικες, η επιστροφή στους ρυθμούς της καθημερινότητας μπορεί να φέρει μαζί της ανάμεικτα συναισθήματα. Για κάποιους είναι ανακούφιση και αίσθηση οργάνωσης· για άλλους άγχος, πίεση ή μια ανεξήγητη δυσφορία απέναντι σε όσα τους περιμένουν. Ίσως μάλιστα οι επιστροφές να έχουν έναν ιδιαίτερο τρόπο να μας φέρνουν αντιμέτωπους με ερωτήματα που η απόσταση των διακοπών έκανε περισσότερο ορατά: Μου ταιριάζει ακόμη ο τρόπος που ζω; Τι θέλω να κρατήσω; Τι χρειάζεται να αλλάξει; Και ίσως αυτές οι ερωτήσεις να μην απαιτούν πάντοτε άμεσες απαντήσεις. Μερικές φορές χρειάζονται πρώτα χώρο για να ακουστούν.
Άλλωστε, δεν χρειάζεται πάντα οι μεταβάσεις να είναι ομαλές για να είναι δημιουργικές. Συχνά συνοδεύονται από αβεβαιότητα, μικρές ανατροπές και την ανάγκη να ξαναδοκιμάσουμε όσα μέχρι χθες θεωρούσαμε δεδομένα. Ενδεχομένως το ζητούμενο να μην είναι να επιστρέψουμε όσο το δυνατόν γρηγορότερα στον γνώριμο ρυθμό, αλλά να επιτρέψουμε να διαμορφωθεί ένας καινούργιος.
Κι αν, λοιπόν, αυτή τη φορά, αντί να αναρωτηθούμε «πώς θα επιστρέψουμε;», αναρωτηθούμε «πώς θέλουμε να συνεχίσουμε;»
Ίσως, τελικά, αυτό να μας θυμίζει κάθε Σεπτέμβρης: ότι επιστροφή δεν σημαίνει απαραίτητα επιστροφή στο ίδιο.