Γράφει: η Αναστασία Ηλιοπούλου, Πτυχιούχος Φιλόλογος Εθνικό και Καποδιστριακό
Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μεταπτυχιακό και Ειδίκευση στην Ειδική Αγωγή και
Εκπαίδευση -Μαθησιακές Δυσκολίες ΕΚΠΑ
Η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση φέρνει μαζί της μια φυσική αλλά ιδιαίτερα έντονη ανησυχία στο οικογενειακό περιβάλλον. Μετά την ανάπαυλα του καλοκαιριού, οι έφηβοι καλούνται να προσαρμοστούν απότομα σε ένα απαιτητικό και συχνά ανταγωνιστικό πλαίσιο, όπου οι μαθητές του Γυμνασίου αντιμετωπίζουν την ξαφνική πολυπλοκότητα των νέων γνωστικών αντικειμένων, ενώ οι μαθητές του Λυκείου επωμίζονται το βάρος της στοχοθεσίας και, κυρίως, τη μεγάλη πρόκληση των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Ως φιλόλογος και ειδική παιδαγωγός, διαπιστώνω καθημερινά ότι η μετάβαση αυτή φαντάζει συχνά με βουνό, τόσο για τα παιδιά όσο και για τις οικογένειές τους. Ωστόσο, το κλειδί για μια επιτυχημένη χρονιά δεν βρίσκεται στη στείρα πίεση, αλλά στη σωστή καθοδήγηση, στη στρατηγική μελέτης και στη συναισθηματική θωράκιση του εφήβου, δεδομένου ότι το άγχος της επίδοσης μπορεί να μπλοκάρει τις ανώτερες γνωστικές λειτουργίες του μαθητή, όπως την κριτική σκέψη, τη συγκέντρωση και τη μακροπρόθεσμη μνήμη.
Προκειμένου, λοιπόν, να μετατραπεί η μελέτη από πηγή στρες σε μια παραγωγική διαδικασία αυτόνομης μάθησης, είναι απαράδεκτο να θεωρούμε ότι η προσαρμογή στις αυξημένες σχολικές απαιτήσεις γίνεται αυτόματα. Αντίθετα, ο ακρογωνιαίος λίθος της επιτυχίας στην εφηβεία είναι η διαχείριση του χρόνου, γι’ αυτό και κρίνεται σκόπιμο να βοηθήσετε τον έφηβο να οργανώσει ένα σταθερό εβδομαδιαίο πρόγραμμα, το οποίο θα περιλαμβάνει συγκεκριμένες ώρες μελέτης, αλλά και απαραίτητο χρόνο για ύπνο, ξεκούραση και κοινωνικές συναναστροφές. Αξίζει να σημειωθεί ότι η προβλεψιμότητα αυτή μειώνει αισθητά το αίσθημα του χαοτικού φορτίου, υπό την προϋπόθεση όμως ότι το πρόγραμμα δεν θα επιβάλλεται, αλλά θα συνδιαμορφώνεται, καθώς η ενεργός συμμετοχή του παιδιού στον σχεδιασμό ενισχύει την εσωτερική του υπευθυνότητα.
Παράλληλα με τη διαχείριση του χρόνου, καθοριστικό ρόλο παίζει και η οργάνωση του φυσικού χώρου, ο οποίος επηρεάζει άμεσα την ποιότητα και τη διάρκεια της προσοχής. Προς αυτή την κατεύθυνση, είναι ωφέλιμο να τακτοποιήσετε μαζί με το παιδί το γραφείο του, δίνοντας έμφαση στην κατηγοριοποίηση της ύλης ανά μάθημα με τη χρήση φακέλων και διαχωριστικών. Επιπλέον, το κρισιμότερο βήμα σε αυτές τις ηλικίες είναι η αυστηρή διαχείριση των ψηφιακών περισπασμών, πράγμα που σημαίνει ότι το κινητό τηλέφωνο πρέπει να βρίσκεται εκτός δωματίου ή αποδεδειγμένα σε λειτουργία πτήσης κατά τη διάρκεια της μελέτης. Η συνεχής διάσπαση της προσοχής από τις ειδοποιήσεις των μέσων κοινωνικής δικτύωσης όχι μόνο αυξάνει τον χρόνο διαβάσματος, αλλά προκαλεί γνωστική κόπωση και εκτινάσσει το άγχος, αφού ο έφηβος νιώθει τελικά ότι «διαβάζει ώρες χωρίς να αποδίδει».
Επιπροσθέτως, καθώς περνάμε στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, ο ρόλος του γονέα μετατοπίζεται οριστικά από την απλή επίβλεψη στην επιστημονική καθοδήγηση, με στόχο την καλλιέργεια μεταγνωστικών δεξιοτήτων. Είναι σημαντικό, δηλαδή, να διδάξουμε στο παιδί πώς να μελετά αποτελεσματικά, ενθαρρύνοντας τη χρήση τεχνικών όπως η υπογράμμιση λέξεων-κλειδιών, η δημιουργία εννοιολογικών χαρτών (mind maps), οι σύντομες περιλήψεις και η αυτοαξιολόγηση με δοκιμαστικά τεστ. Αυτές οι στρατηγικές βοηθούν τον μαθητή να κωδικοποιεί και να αφομοιώνει τη φιλολογική και θετική ύλη, μετατρέποντας την παθητική ανάγνωση σε ενεργητική μάθηση.
Ιδιαίτερα για τους μαθητές του Λυκείου, και κυρίως της Γ’ Τάξης, οι Πανελλαδικές Εξετάσεις φαντάζουν ως ένα «φάντασμα» ή ένας τυφώνας που ισοπεδώνει την καθημερινότητα, γεγονός που απαιτεί από εμάς μια άμεση παιδαγωγική και πυροσβεστική παρέμβαση. Οφείλουμε, επομένως, να υπενθυμίζουμε διαρκώς στους εφήβους ότι οι εξετάσεις είναι ένας σημαντικός σταθμός, αλλά όχι ο μοναδικός, ούτε καθορίζει την αξία τους ως προσωπικότητες. Επειδή η προετοιμασία αυτή απαιτεί στρατηγική «μαραθωνοδρόμου» και όχι «δρομέα ταχύτητας», ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η πρόωρη εξουθένωση (burnout). Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η διάσπαση της τεράστιας εξεταστέας ύλης σε μικρούς, εβδομαδιαίους στόχους, διότι όταν ο μαθητής βλέπει το πλάνο υλοποιήσιμο, το αίσθημα του αβοήθητου υποχωρεί και τη θέση του παίρνει ο έλεγχος.
Συμπληρωματικά με τα παραπάνω, η παιδαγωγική επιστήμη επιβεβαιώνει ότι η εσωτερική παρακίνηση είναι ο ισχυρότερος μοχλός μάθησης, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να εστιάζουμε στη διαδικασία και όχι τυφλά στον βαθμό. Αντικαταστήστε, λοιπόν, την πιεστική ερώτηση «Τι βαθμό πήρες στο διαγώνισμα;» με ερωτήσεις που αφορούν τη διαχείριση, όπως «Πώς ένιωσες με τον χρόνο σου;» ή «Πού εντοπίζεις ότι χρειάζεσαι περισσότερη εξάσκηση;». Επιβραβεύοντας την προσπάθεια, την επιμονή και τη στρατηγική, μαθαίνουμε στο παιδί ότι το λάθος και η χαμηλή βαθμολογία σε ένα διαγώνισμα προσομοίωσης αποτελούν πολύτιμα εργαλεία ανατροφοδότησης για διορθωτικές κινήσεις, και όχι τεκμήριο αποτυχίας.
Τέλος, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων συναισθηματικών και βιολογικών μεταβολών, γεγονός που καθιστά την ενσυναίσθηση και τον ανοιχτό δίαυλο επικοινωνίας απαραίτητα εφόδια. Ακούστε τις ανησυχίες του παιδιού σας χωρίς να τις υποτιμάτε ή να τις συγκρίνετε με τις δικές σας περασμένες εμπειρίες. Φράσεις όπως «καταλαβαίνω ότι το φορτίο είναι μεγάλο και η πίεση σε πιέζει, αλλά είμαι δίπλα σου για να το περάσουμε μαζί» χτίζουν μια σχέση βαθιάς εμπιστοσύνης. Εν κατακλείδι, η σχολική διαδρομή στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση είναι ένας σημαντικός σταθμός ωρίμανσης. Με συμμάχους την υπομονή, τη σωστή μεθοδολογία και τη θετική ενίσχυση, μπορούμε να βοηθήσουμε τους εφήβους μας να αναπτύξουν τις δυνατότητές τους με ηρεμία, αυτοπεποίθηση και ψυχική ανθεκτικότητα.
Καλή και δημιουργική σχολική χρονιά σε όλους τους μαθητές!