“Το πλήρωμα του ΨΑΡΑ είπε το μεγάλο ΝΑΙ. Και σήμερα, το μεγάλο «Ναι» των ηρώων του ΨΑΡΑ δεν είναι μόνο μια ιστορική αναφορά. Είναι ένα κάλεσμα. Ένα κάλεσμα προς όλους εμάς να αναμετρηθούμε με τις δικές μας ευθύνες. Γιατί και σήμερα δεν διανύουμε εύκολες εποχές” ανέφερε χαρακτηριστικά στην κεντρική ομιλία της εκδήλωσης για τη βύθιση του αντιτορπιλικού Ψαρά, ο συνταγματάρχης (ΝΟΜ) Χριστόφορος Κοσμοπούλος, Διευθυντής του Νομικού Γραφείου του Αρχηγείου Γενικού Επιτελείου Στρατού.
Πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 4 Μαΐου 2025 στο λιμάνι της Πάχης Μεγάρων η καθιερωμένη εκδήλωση μνήμης για τη βύθιση του αντιτορπιλικού «Ψαρά», τιμώντας τα 37 μέλη του πληρώματος που έχασαν τη ζωή τους κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, παρουσία Υπαρχηγού Α.Σ. Υποναυάρχου Λεωνίδα Αναγνωστόπουλου.
«Δεν είμαστε εδώ μόνο για να θυμηθούμε. Είμαστε εδώ για να υποσχεθούμε, πως η μνήμη των 37 πεσόντων δεν θα μείνει εγκλωβισμένη σε ένα τυπικό μνημόσυνο, αλλά θα διδάσκει τις νέες γενιές». Με αυτά τα λόγια ο δήμαρχος Μεγαρέων, Παναγιώτης Μαργέτης, αναφέρθηκε στους 37 ήρωες του Α/Τ “Ψαρά”.
Τον λόγο έλαβαν και απηύθηναν χαιρετισμό: ο πρόεδρος του Συλλόγου Στρατιωτικών Ενόπλων Δυνάμεων Μεγάρων, Υποναύαρχος (ε.α.) Κωνσταντίνος Μονιός Π.Ν., ο δήμαρχος Μεγαρέων Παναγιώτης Μαργέτης, ο υπαρχηγός Γενικού Επιτελείου Ναυτικού, Αναγνωστόπουλος Λεωνίδας.
Την κεντρική ομιλία, που ακολουθεί, εκφώνησε ο συνταγματάρχης (ΝΟΜ) Χριστόφορος Κοσμοπούλος, Διευθυντής του Νομικού Γραφείου του Αρχηγείου Γενικού Επιτελείου Στρατού.
“Είναι μεγάλη χαρά και ιδιαίτερη τιμή για εμένα ως απόφοιτος της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων, τάξεως Μαχίμων 1997, να βρίσκομαι σήμερα εδώ. Σε αυτή την εκδήλωση τιμής και μνήμης των ηρώων του Αντιτορπιλικού Ψαρά.
Τους 37 πεσόντες, τους 57 τραυματίες αλλά και όλο το υπόλοιπο πλήρωμα το οποίο συνέχισε τον αγώνα του υπέρ πατρίδος κατά τη διάρκεια του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, μέχρι την τελική απελευθέρωση της Πατρίδας μας, τιμώντας τις αρχές και τις αξίες του Πολεμικού Ναυτικού που θεμελιώθηκαν με ηρωικές θυσίες και ιστορικές νίκες.
Για να κατανοήσουμε την πραγματική διάσταση αυτής της θυσίας αλλά και το υπέρτερο μέγεθος των ηρωικών αντρών του ΨΑΡΑ, θα πρέπει να δούμε το γεγονός αυτό στο πλαίσιο εκείνης της εποχής. Τι προηγήθηκε, τι συνθήκες επικρατούσαν, αλλά και γιατί η Κυριακή της 20ης Απριλίου του 1941 έχει μια ιδιαίτερη συμβολική σημασία.
Ας μου επιτραπεί να κάνω μια πολύ σύντομη ιστορική αναδρομή, καθώς οι προηγούμενοι ομιλητές, έχουν ήδη επισημάνει πολύ σημαντικά γεγονότα της επίμαχης περιόδου.
Το Α/Τ ΨΑΡΑ παρελήφθει το 1933 από το Πολεμικό Ναυτικό και μέχρι τον Απρίλιο του 1941, είχε συμμετάσχει σε πολυάριθμες αποστολές υψηλού ρίσκου.
Ο Κυβερνήτης του Ψαρά, Αντιπλοίαρχος Παναγιώτης Κώνστας ΒΝ, τιμήθηκε με τον Πολεμικό Σταυρό Α΄ Τάξεως, επειδή όπως γράφτηκε « εξετέλεσεν διακεκριμένη πράξη επί του πεδίου μάχης». Σύμφωνα με στοιχεία που υπάρχουν, τον Μάρτιο του 1941 κατά πάσα πιθανότητα βύθισε δυο εχθρικά Υποβρύχια, το ένα νοτιοδυτικά της Φαλκονέρας και το άλλο πλησίον των Ψαρών.
Στις 6 Απριλίου 1941, η Γερμανία κηρύσσει τον πόλεμο στην Ελλάδα. Η προέλαση των Ναζιστικών δυνάμεων ήταν ραγδαία. Η Luftwaffe, η γερμανική αεροπορία, βομβάρδιζε καθημερινά, έχοντας σαφή υπεροχή. Με την υπ’αριθμόν 927 απόρρητη Διαταγή του Πρωθυπουργού στις 11 Απριλίου αποφασίστηκε η ετοιμότητα μετακίνησης των πλοίων του Στόλου, στην Αλεξάνδρεια με ενδιάμεσο σταθμό την Σούδα.
Η ελληνική κυβέρνηση, χωρίς ηγεσία από τις 18 Απριλίου λόγω του θανάτου του Πρωθυπουργού Αλέξανδρου Κορυζή, καθυστερούσε να εκδώσει εντολές. Εξαιτίας αυτής της κατάστασης, πολλά πλοία μεταξύ των οποίων και το ΨΑΡΑ, βρέθηκαν αγκυροβολημένα αρχικά στην Ελευσίνα και μετέπειτα στον Κόλπο Μεγάρων, εκτεθειμένα και με ελάχιστη αντιαεροπορική κάλυψη από ξηράς.
Κυριακή του Πάσχα στις 20 Απριλίου 1941. Η ημέρα αυτή βρίσκει τα πλοία αγκυροβολημένα λίγα μίλια από το σημείο που βρισκόμαστε. Ας αναλογιστούμε την κατάσταση των πληρωμάτων, εκείνες τις στιγμές. Μερικούς μήνες πριν, το Πολεμικό Ναυτικό είχε δεχθεί το πρώτο ισχυρό πλήγμα. Ο τορπιλισμός της ΈΛΛΗΣ ανήμερα της Παναγίας ,στις 15 Αυγούστου του 1940 στην Τήνο.
Ακολούθησε η εμπλοκή στον πόλεμο με την Ιταλία. Η εποποιΐα στα βουνά της Βόρειας Ηπείρου. Ιστορικές νίκες, θρίαμβοι, ενθουσιασμός. Όλος ο κόσμος μιλάει για τους Ήρωες που πολεμάνε σας Έλληνες. Το ΨΑΡΑ όπως ανέφερα ήδη, είχε εμπλακεί και σε αυτές τις Επιχειρήσεις με σημαντικές επιτυχίες. Μετά την Γερμανική επίθεση όμως, τα πληρώματα γνωρίζουν ότι η κατάρρευση είναι ζήτημα ημερών. Τα Ναζιστικά στρατεύματα μοιάζουν ασταμάτητα και η Ευρώπη έχει υποταχτεί.
Η περιγραφή του Ναυάρχου Τούμπα στο βιβλίο του «Εχθρός εν όψει-Αναμνήσεις του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου», για εκείνο το πρωινό συγκλονίζουν.
«Συνεχώς εσημαίνοντο συναγερμοί καθ’ όλο το πρωί. Άπαρσις και αγκυροβολία. Αυταί ήσαν αι κινήσεις που αδιακόπως έκαναν τότε όλα τα πλοία. Μόλις εσημαίνετο συναγερμός, απεπλέαμεν αμέσως και επεστρέφαμεν εις το αγκυροβόλιόν μας με την παύσιν. Έξι φοράς εσημάνθη συναγερμός και έξι φοράς απεπλεύσαμεν. Το Πασχαλιάτικο φαγητό μας, το μεσημέρι, το απετέλεσε μία ωραία φασολάδα. Κόκκινο αυγό ούτε κατ’ ιδέαν. Πώς, ποίος και πότε να το ετοιμάση!»
Ημέρα του Πάσχα, ημέρα της μέγιστης ελπίδας της ανθρώπινης ύπαρξης, της Ανάστασης μετά το θάνατο, το πλήρωμα του ΨΑΡΑ, ξέροντας ότι οι πιθανότητες είναι εις βάρος τους, έχει πάρει ήδη τις αποφάσεις του.
Η απόφαση να αντισταθούν και να μην παραδοθούν αμαχητί παραμένει ακλόνητη. Και τότε, στις 17:43 το απόγευμα εσήμανε για άλλη μια φορά συναγερμός. Δυο σμήνη STUKAS εμφανίστηκαν από τα Βουνά της Κακιάς Σκάλας. Η επίθεση ξεκίνησε. Μια βόμβα έπληξε το πρόστεγο του ΨΑΡΑ και η πλώρη του αποκόπτεται. Ακριβώς εκείνη τη στιγμή ξεκίνησε να γράφεται ιστορία. Η ιστορία του ΨΑΡΑ.
Οι ήρωες, πριν γίνουν ήρωες, είναι άνθρωποι σας εμάς.
Με σάρκα και αίμα, που αγαπάνε και μισούνε, που ενθουσιάζονται και απογοητεύονται, που φοβόνται κάποιες φορές, που λένε αλήθειες και ψέματα, που αμαρτάνουν και μετανιώνουν, που απογοητεύουν και στενοχωρούν, που πονάνε και λιποψυχούν. Έρχεται όμως κάποια στιγμή, που αναμετριούνται με τον εαυτό τους, με την ανθρώπινή τους φύση, και αν την ξεπεράσουν, αν σταθούν όρθιοι μπροστά στο ένστικτο της αυτοσυντήρησης, εξαγνίζονται, γίνονται κάτι αλλό από αυτό που ήτανε μέχρι εκείνη τη στιγμή.
Γίνονται αυτοί που τους αξίζει αιώνια τιμή και μνήμη.
Η στιγμή αυτή ήταν για το πλήρωμα του ΨΑΡΑ όταν κόπηκε η πλώρη του πλοίου και αυτοί αποφάσισαν να παραμείνουν στις θέσεις τους, να πολεμήσουν μέχρι να τους σκεπάσουν για πάντα τα νερά του Αιγαίου.
Ο Ναύαρχος Τούμπας θα γράψει:
“Η θυσία των ανθρώπων αυτών δεν ήταν απλώς θέμα πολεμικής ανάγκης. Ήταν θέμα προσωπικής υπέρβασης και αφοσίωσης σε έναν ανώτερο σκοπό.”
Αυτή η θυσία ήταν μια πράξη υπερηφάνειας, τιμής και αφοσίωσης στην πατρίδα.
Και σε αυτό το σημείο θα ήθελα να θυμίσω τους στίχους του Κωνσταντίνου Καβάφη
« Σε μερικούς ανθρώπους έρχεται μια μέρα που πρέπει το μεγάλο Ναι ή το μεγάλο το Όχι να πούνε.
Φανερώνεται αμέσως όποιος τόχει έτοιμο μέσα του το Ναι
και λέγοντάς το πέρα πηγαίνει
στην τιμή και στην πεποίθησίν του…
Ο αρνηθείς δεν μετανιώνει.
Αν ρωτιούνταν πάλι Όχι θα ξαναέλεγε.
Κι όμως τον καταβάλλει εκείνο το Όχι το – σωστό – εις όλην την ζωή του.
Το πλήρωμα του ΨΑΡΑ είπε το μεγάλο ΝΑΙ. Και σήμερα, το μεγάλο «Ναι» των ηρώων του ΨΑΡΑ δεν είναι μόνο μια ιστορική αναφορά. Είναι ένα κάλεσμα. Ένα κάλεσμα προς όλους εμάς να αναμετρηθούμε με τις δικές μας ευθύνες. Γιατί και σήμερα δεν διανύουμε εύκολες εποχές.
Οι γεωπολιτικές συνθήκες είναι ιδιαίτερα κρίσιμες. Τόσο στο εγγύς περιβάλλον όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Δυνάμεις που φαίνονται υπέρτερες, μοιάζουν να επαναξιολογούν βασικές σταθερές του Δυτικού κόσμου μας, έτσι όπως τον γνωρίζαμε.
Σύνορα και Διεθνείς συνθήκες παραβιάζονται. Το Διεθνές Δίκαιο αμφισβητείται και μοιάζει αδύναμο στο να επιβάλλει ισορροπίες. Αναθεωρητικές δυνάμεις τείνουν να παρεμβαίνουν στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων κρατών, στρεβλώνοντας τις δημοκρατικές αρχές και αξίες, που αποτελούν πυλώνα του πολιτισμού μας. Η δύναμη επιβολής του ισχυρού, τόσο οικονομικά όσο και στρατιωτικά, προβάλλεται ως επαρκής λόγος διαπραγμάτευσης της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων των ασθενέστερων. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, σήμερα Τιμούμε τους ήρωες του ΨΑΡΑ, και ταυτόχρονα αναρωτιόμαστε: πώς διατηρείται ζωντανό το νόημα της θυσίας τους;
Η απάντηση δεν βρίσκεται στο παρελθόν, αλλά στο παρόν και στο μέλλον. Στο τι κάνουμε εμείς. Η απάντηση στο τι οφείλουμε να κάνουμε, είναι κατά την άποψή μου μονοδιάστατη: Για να συνεχίσουμε την πορεία που εκείνοι χάραξαν με τη θυσία τους, οφείλουμε να διατηρήσουμε την πατρίδα μας, ανεξάρτητη και ισχυρή.
Και για να είναι μια χώρα ανεξάρτητη και ισχυρή, ειδικά σε αυτή εδώ τη γωνιά του κόσμου, ειδικά με τις γεωπολιτικές συνθήκες που επικρατούν χρειάζεται κατ΄ελάχιστον δυο πράγματα.
Πρώτον, ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις.
Οι Ένοπλες Δυνάμεις αποτελούν πυλώνα ενίσχυσης της εξωτερικής πολιτικής και αποτρεπτικό παράγοντα οποιασδήποτε επιβουλής.
Για το λόγο αυτό θα πρέπει να είναι:
Άρτια εξοπλισμένες, υπερσύγχρονες τεχνολογικά, καινοτόμες ως προς τα επιχειρησιακά δόγματα και τις πρακτικές τους, επαρκώς στελεχωμένες και με υψηλότατο επίπεδο εκπαίδευσης και ηθικού.
Ασφαλώς όλα αυτά έχουν κόστος. Δεν έχουμε όμως άλλη επιλογή. Είναι υπαρξιακό το ζήτημα.
Δεύτερον και ίσως εξίσου σημαντικό για μια ισχυρή χώρα, είναι μια ισχυρή Κοινωνία.
Μια κοινωνία η οποία θα μπορέσει να στηρίξει, να υπομείνει και να ανταπεξέλθει στις όποιες εθνικές επιδιώξεις. Μια κοινωνία που θα έχει στέρεες βάσεις, αντοχές, όραμα και ελπίδα. Μια αλυσίδα είναι τόσο δυνατή όσο είναι ο πιο αδύνατος κρίκος της. Και ο βασικός κρίκος μιας χώρας είναι η κοινωνία της. Ισχυρή κοινωνία είναι αυτή που αναγνωρίζει τις αδυναμίες της και προσπαθεί αδιάκοπα να βελτιωθεί, με ηθική και αξιοκρατία. Είναι η κοινωνία που αγωνίζεται για την αλληλεγγύη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την συλλογική πρόοδο μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες. Είναι αυτή, που οι πολίτες της μπορούν να ζουν με ασφάλεια και αξιοπρέπεια. Σε αυτόν τον αγώνα, ο καθένας μας έχει τον ρόλο του. Ακόμα κι όταν αυτός ο ρόλος μοιάζει μικρός δεν παύει να είναι καθοριστικός. Όλοι μας έχουμε ευθύνη που μας αντιστοιχεί– από τον αιρετό, τον αξιωματούχο, τον δημόσιο λειτουργό, τον ελεύθερο επαγγελματία, τον αυτοαπασχολούμενο, τον υπάλληλο, τον αγρότη, τον συνταξιούχο και τον άνεργο, από τον αξιωματικό μέχρι τον φοιτητή.
Γιατί, θα επαναλάβω εδώ μια φράση του αείμνηστου Κυβερνήτη μου Ναυάρχου Γιάννη Κοντούλη,
«Η προσπάθεια μπορεί να είναι συλλογική, αλλά η ευθύνη είναι πάντα ατομική.»
Κι αν κάτι οφείλουμε στους πεσόντες του ΨΑΡΑ, είναι να δείξουμε ότι η θυσία τους δεν πήγε χαμένη.
Ότι αποτέλεσε πυξίδα. Ότι στάθηκε αφετηρία για μια ισχυρή και ανεξάρτητη χώρα και μια κοινωνία πιο ώριμη, πιο ενωμένη, πιο δημιουργική.
Το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε, είναι να συνεχίσουμε με αξιοπρέπεια αυτό που εκείνοι ξεκίνησαν με θυσία. Αιωνία τους η μνήμη”.