Γράφει ο Δημήτρης Ηλίας
Από μικρός, θυμάμαι, όταν οι νοικοκυραίοι γύριζαν από τον τρύγο, έφερναν μαζί τους στα κοφίνια με τα κληματόφυλλα και όμορφα σταφύλια (ροδίτες, μοσχάτα, περγουλάτα, κανελλάτα κ.λπ.) Αυτά τα προσέφεραν (σε πιάτο με την πετσέτα) στους γείτονες, φίλους, συγγενείς κ.λπ. Ήταν μια πολύ ανθρώπινη πράξη που έδειχνε την ευχαρίστησή τους στον Θεό αλλά και στους συνανθρώπους τους. Μαζί με τα φιλέματα έφερναν και τις «κοπέλες». Αυτές ήταν ένα ή δύο πολύ όμορφα σταφύλια, ασπρούδια, που βρίσκονταν στο ίδιο κλήμα. Αυτά τα κρέμαγαν στο παράθυρο ή σε δέντρο ή σε υπόστεγο της αυλής. Δεν τα έτρωγαν ούτε τα έκαναν σταφίδες. Τα άφηναν εκεί μέχρι να σιτέψουν.
Οι αγνοί Μεγαρίτες αμπελουργοί απλώς τηρούσαν ένα έθιμο που είχαν παραλάβει από τους προγόνους τους χωρίς όμως να το γνωρίζουν.
Κάποτε ρώτησα τον παππού μου (αμπελουργό και συνειδητό αγρότη) να μου πεί γιατί κρεμάνε αυτά τα σταφύλια. Η απάντησή του ήταν αποστομωτική. «Βάζουμε την ομορφιά στο σπίτι μας».
Η συνήθεια αυτή, φίλοι μου, ήταν ελληνική και πανάρχαια. Δεν ξέρω αν συνεχίζεται ακόμη και σήμερα.
Είναι ο μύθος της δωδεκάχρονης Ηριγόνης (ηρ = έαρ = άνοιξη) που συνδέεται με την αιώρα (=κούνια). Η αιώρα ήταν μία εκδήλωση που γινόταν στα αθηναϊκά ανθεστήρια και την οργάνωναν οι αμπελοπαραγωγικοί δήμοι της Αττικής προς τιμήν του Διονύσου, του θεού της αμπέλου και του οίνου.
Μισό περίπου αιώνα μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνος, επί βασιλείας του Πανδίωνα, δύο και πλέον αιώνες πριν βασιλεύσει στην Αθήνα ο θρυλικός Θησέας, ήρθαν στην Αττική δύο νέοι θεοί από την ανατολή, από εκεί που έρχεται πάντα το φως. Ο Διόνυσος και η Δήμητρα, χθόνιοι θεοί της βλαστήσεως. Από τότε άρχισε στην Αττική η καλλιέργεια των δημητριακών και της αμπέλου. Στην δυτική Αττική την Δήμητρα υποδέχτηκε στην Ελευσίνα ο ελευσίνιος βασιλιάς Κελεός, στον οποίο και δίδαξε την καλλιέργεια των δημητριακών (σιτάρι, κριθάρι κ.λπ.). Στην ανατολική Αττική τον Διόνυσο υποδέχτηκε ο βασιλιάς Ικάριος και η κόρη του Ηριγόνη. Αυτός βασίλευε στην Ικαρία της Αττικής, στην περιοχή που σήμερα ονομάζεται Διόνυσος.
Ο θεός Διόνυσος μύησε τον Ικάριο στην καλλιέργεια της αμπέλου. Το προϊόν της αμπέλου, το κρασί δηλαδή, ο Ικάριος το έδωσε στους βοσκούς της περιοχής να το πιούν. Αυτοί μέθυσαν και νόμιζαν ότι τους δηλητηρίασε. Μεθυσμένοι, όπως ήταν, τον σκότωσαν.
Την άλλη ημέρα, ξεμέθυστοι, φοβήθηκαν για την πράξη τους και πήγαν και τον έθαψαν κρυφά κάτω από έναν πεύκο. Η Ηριγόνη, αναζητώντας τον πατέρα της έψαχνε πολλές ημέρες. Τέλος, οδηγημένη από το πιστό σκυλί του πατέρα της, την Μαΐρα (που σημαίνει άστρο φωτεινό του ουρανού) βρήκε το νεκρό σώμα κάτω από τον πεύκο. Από την απελπισία της κρεμάστηκε από τα πλούσια μαλλιά της στο κλαδί του πεύκου, όπου έμεινε εκεί πεθαμένη για μέρες. Ο σκύλος πέθανε κι αυτός πάνω στον τάφο του βασιλιά του. Οι Ολύμπιοι θεοί όμως λυπήθηκαν τους αδικοχαμένους και τους μεταμόρφωσαν σε λαμπερά αστέρια του ουρανού. Την Ηριγόνη την έκαναν άστρο στον αστερισμό της Παρθένου, τον Ικάριο στον αστερισμό του Αρκτούρου και την σκυλίτσα Μαΐρα (=Μαρία) στον Σείριο, τον κύνα του ουρανού που μεσουρανεί το κατακαλόκαιρο με τους «κυνικούς καύσωνες».
Από τότε, σε ανάμνηση αυτού του γεγονότος, οι Ατθίδες, οι νεαρές δηλαδή κοπέλες των Αθηνών, στα Ανθεστήρια και στα Λήναια συνήθιζαν να κάνουν κούνια κάτω από τα πεύκα και πάνω από μαύρα πιθάρια χωμένα στη γη. Απεικονίσεις σε αρχαία αγγεία, που προορίζονταν για ποτό, δείχνουν αυτήν ακριβώς τη σκηνή της αιώρας. Λέτε άραγε από τότε να είναι η συνήθεια να δένουμε κούνιες στα μεγαρίτικα πεύκα, όταν πηγαίναμε στον τρύγο στα μεγαρίτικα αμπέλια; Και μήπως ακόμα η λέξη «Μαυρατζάς» μας οδηγεί στα μαύρα πιθάρια της περιοχής του Μαυρατζά;
Το όμορφο θέαμα με τις όμορφες κοπέλες με τα ξανθά μαλλιά και το άσπρο δέρμα να κάνουν κούνια κάτω από ένα πεύκο, οι αμπελουργοί της Αττικής το έδεσαν με τα όμορφα σταφύλια που διάλεγαν για να κρεμάσουν στο σπίτι τους. Γι’ αυτό και έλεγαν ότι «έτσι φέρνουμε την ομορφιά στο σπίτι μας».
«Αρχαίο πνεύμα αθάνατο, αγνέ πατέρα του ωραίου, του μεγάλου και τ’ αληθινού…»