Γράφει ο Σπύρος Παπανικόλας
εκπαιδευτικός Μουσικής
Η τέχνη αποτελεί συχνά το βασικότερο μέσο μέσω του οποίου δίνεται η δυνατότητα έκφρασης τόσο των γεγονότων όσο και των συναισθημάτων που βιώνουν οι άνθρωποι, διαδικασία η οποία μετρά αιώνες.
Αποκορύφωμα ωστόσο υπήρξε η περίοδος μεταξύ των τελών του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα, περίοδος κατά την οποία οι τέχνες επηρεάστηκαν σημαντικά από τα μεγάλα γεγονότα εκείνης της περιόδου, όπως η αστικοποίηση, η βιομηχανική επανάσταση και η τεχνολογική εξέλιξη.
Με αφορμή την πρόσφατη τραγωδία των Τεμπών, τις φωτογραφίες με τους «διακόσιους» της Καισαριανής και το κύμα καλλιτεχνικής διαμαρτυρίας που ξεσήκωσε, θα γίνει αναφορά σε παραδείγματα στα οποία τόσο η ζωγραφική όσο και η αρχιτεκτονική αλλά και η μουσική χρησιμοποιήθηκαν για να εκφράσουν το τραγικό, το αλλόκοτο και την παραφροσύνη.
Η τέχνη αποτελεί ένα είδος έκφρασης και διεξόδου κάθε συναισθήματος το οποίο δεν μπορεί να εκφραστεί με λόγια.
Από τις αρχές μέχρι και τα μέσα του 19ου αιώνα και μέσα στα πλαίσια ενός κύματος σημαντικών κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών εξελίξεων, αναπτύχθηκε το ρεύμα του ρομαντισμού, οι εκπρόσωποι του οποίου εξυμνούσαν όχι μόνο το ένστικτο και τη φύση, αλλά παράλληλα και την αντίσταση του ανθρώπου απέναντι στην καταπίεση χρόνων. Βασικός στόχος των καλλιτεχνών του ρεύματος αυτού υπήρξε η απόλυτη απόδοση της ψυχικής κατάστασης του ανθρώπου, με ταυτόχρονη την πρόκληση συναισθημάτων έξαρσης στους θεατές. Βασικός εκπρόσωπος του ρεύματος αυτού είναι ο Φρανσίσκο Γκόγια, με ένα από τα σημαντικότερα έργα του να αποτελούν Οι εκτελέσεις της 3ης Μαΐου 1808, πίνακα που φιλοτέχνησε το 1814. Πρόκειται για ένα πραγματικό τραγικό συμβάν που αφορά στην εκτέλεση τριακοσίων Μαδριλένων από τον Ναπολέοντα. Η εκτέλεση των ανθρώπων αυτών ήταν τελείως τυχαία και όχι ως ποινή, γεγονός που καθιστά τον πίνακα μία ιστορική μαρτυρία.
Βασικό χαρακτηριστικό του έργου του είναι η συγκίνηση που προκαλεί, καθώς επίσης και η χρήση πλατιών και ρευστών πινελιών. Χαρακτηριστική είναι και η χρήση έντονων χρωμάτων τα οποία απέδιδε μέσα από τη χρήση των τεχνοτροπιών του ρομαντισμού. Το τραγικό και άδικο γεγονός πλαισιώνεται από το δραματικό φως της νύχτας, γεγονός που εντείνει ακόμα περισσότερο τη συγκίνηση για τον θεατή. Οι μορφές είναι αποδοσμένες με τρόπο που είναι εμφανής ο συλλογικός ηρωισμός των ανθρώπων αυτών, στοιχείο της ρομαντικής στοχοθεσίας. Ο Γκόγια παρουσιάζει του ανθρώπους αυτούς ως ήρωες, παρά το γεγονός ότι έμπρακτα ήταν ηττημένοι. Επίκεντρο του πίνακα αποτελεί ένας άντρας με τεντωμένα τα χέρια, έμμεση αναφορά στον Χριστό πάνω στον σταυρό, ο οποίος αποτυπώνει στο πρόσωπο του όλη τη φρικαλεότητα της στιγμής, η οποία προκύπτει από την άδικη εκτέλεσή του, όντας αθώος. Η στάση που διατηρούν οι εκτελεστές του Ναπολέοντας κάνει ακόμα ισχυρότερα τα βάσανα των θυμάτων. Πιο συγκεκριμένα, οι εκτελεστές φαίνονται αμέτοχοι και πλήρως ανεπηρέαστοι από το μαρτύριο των ανθρώπων δίπλα τους.
Κατά τον 20ο αιώνα άρχισε να αναπτύσσεται μία περίοδος σταθερότητας ως αποτέλεσμα της εξέλιξης τόσο της επιστήμης όσο και της τεχνολογίας. Υπήρξε ωστόσο η περίοδος κατά την οποία συντελέστηκαν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι οι οποίοι είχαν ως αποτέλεσμα τη δημιουργία ενός μεγάλου αριθμού θυμάτων. Αντίστοιχα και στην περίπτωση αυτή η τέχνη προσαρμόστηκε στις εξελίξεις οι οποίες ήταν ραγδαίες και οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη ενός μεγάλου αριθμού καλλιτεχνικών ρευμάτων τα οποία απαλλάχτηκαν από τους συμβατικούς και συντηρητικούς κανόνες του κλασικισμού και του ρομαντισμού και υιοθέτησαν νέα τεχνικά και μορφικά ιδιώματα τα οποία είχαν ως βασικό στόχο την αποτύπωση της σχέσης του ανθρώπου με τη σύγχρονη πραγματικότητα στην οποία ζει. Παράδειγμα ενός τέτοιου καλλιτέχνη αποτελεί ο Πάμπλο Πικάσο, ο οποίος αντιλαμβανόταν την τέχνη τόσο ως κάτι αντινατουραλιστικό όσο και ως κάτι αναπαραστασιακό. Μέσα από την άποψη αυτή αναπτύχθηκε η ιδέα του κυβισμού σύμφωνα με την οποία το έργο δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται και προβάλει.
Από τα σημαντικότερα έργα του μέσα από τα οποία αποτυπώνεται η φρίκη του πολέμου αποτελεί η Γκερνίκα, στην οποία αποτυπώνεται ο βομβαρδισμός της ομώνυμης πόλης από Γερμανούς συμμάχους του Φράνκο. Ο ζωγράφος αποτυπώνει το έργο μέσω της τεχνικής του κυβισμού, φανερώνοντας τόσο την αγωνία όσο και του δυστυχία του πολέμου. Οι μορφές του Πικάσο είναι κατακερματισμένες και ο χώρος του μη καθορισμένος, όπως συμβαίνει και στον πόλεμο. Επίκεντρο του έργου αποτελεί μια μεγάλη πυραμίδα η οποία κορυφώνεται σε μία λάμπα πετρελαίου. Τόσο η γυναίκα στην αριστερή πλευρά του πίνακα η οποία θρηνεί το παιδί της όσο και η γυναίκα στη δεξιά πλευρά η οποία κρατά το φανάρι, αλλά και το χέρι του νεκρού στρατιώτη που σφίγγει ακόμα το σπαθί του συμβολίζουν απόλυτα τη φρίκη του πολέμου και ταυτόχρονα τον ηρωισμό.
Όσον αφορά την αρχιτεκτονική, από τα σημαντικότερα αρχιτεκτονικά ρεύματα που χαρακτήρισαν την εκκλησία και συνέβαλαν στην προώθηση των στόχων τους ήταν η γοτθική και η μπαρόκ αρχιτεκτονική. Όσον αφορά την πρώτη, αρκετοί ήταν οι γοτθικοί ναοί που δημιουργήθηκαν μεταξύ 12ου και 13ου αιώνα και οι οποίοι είχαν ως βασικά υλικά κατασκευής το γυαλί και την πέτρα.
Οι τοίχοι αντικαταστάθηκαν από τόξα, νευρώσεις και αντιρήδες, αλλά και από μεγάλα παράθυρα με υαλογραφήματα, τα οποία με τη σειρά τους αντικατέστησαν ένα μεγάλο μέρος των τοιχογραφιών και τα οποία επέτρεπαν την είσοδο του φωτός στον ναό. Το γεγονός αυτό δημιουργούσε στους πιστούς το αίσθημα της εξαΰλωσης και της πνευματικής τους ανάτασης. Ένα τέτοιο παράδειγμα γοτθικής αρχιτεκτονικής αποτελεί το Άγιο Παρεκκλήσιο στο Παρίσι. Πρόκειται για έναν διώροφο ναό ο οποίος χαρακτηρίζεται από έναν μεγάλο αριθμό υαλογραφημάτων τα οποία κοσμούν τα παράθυρα. Το φως που εισέρχεται στον ναό δημιουργεί μια απόκοσμη ατμόσφαιρα, ενώ το ύψος που έχει ο ναός εξυπηρετεί τον στόχο της γοτθικής αρχιτεκτονικής ο οποίος είναι η ανάταση των πιστών στην άυλη ύπαρξη. Όσον αφορά την μπαρόκ αρχιτεκτονική, αυτή είχε ως βασικό στόχο την υποβολή των πιστών σε μία ουράνια δόξα, έχοντας όμως αυτή τη φορά ως μέσο τον πλούτο. Μέσα από αυτόν και από τη γενικότερη διακόσμηση των μπαρόκ ναών δημιουργούνταν στους πιστούς εικόνες ψευδαίσθησης. Παράδειγμα αποτελεί η εκκλησία που οικοδόμησε ο Φραντσέσκο Μπορομίνι, Αγία Αγνή, το οποίο χαρακτηρίζεται από αρκετά μπαρόκ στοιχεία που συνδυάζονται με τη λειτουργία που έχει ο ναός, η οποία έγκειται στο να αναδείξει την υπερβατικότητα του θεού για την προστασία του κόσμου. Τόσο ο θόλος, όσο και οι πύργοι αλλά και η πρόσοψη της Αγίας Αγνής καθιστούν φανερή την επιθυμία του αρχιτέκτονα να συνδυάζει διάφορες αρχιτεκτονικές φόρμες.
Αναφορικά με τη δομή του ναού, το τετραγωνικό σχήμα του πρώτου ορόφου και το στρογγυλό σχήμα του δεύτερου, καθώς και η μεταξύ τους σύνδεση μέσω ενός τεθλασμένου θρίγκου δημιουργούν στους πιστούς ψευδαισθητικές εικόνες, αυξάνοντας ακόμα περισσότερη τη δραματική ένταση που νιώθουν στη θέαση του. Η Αγία Αγνή συνδέεται άμεσα με το μεγαλείο, σύνδεση που ενισχύεται με τους κίονες στην πρόσοψη της. Στο εσωτερικό του ο ναός χαρακτηρίζεται από νωπογραφίες, μαρμάρινα ανάγλυφα και γύψινα επιχρυσωμένα, τα οποία δημιουργούν για τους πιστούς ένα άκρως πολυτελές θέαμα, προκαλώντας συγκίνηση και συνάμα κατάνυξη, καθώς δημιουργείται η αίσθηση ότι προσεγγίζουν το θείο.
Η μουσική αποτελεί ένα ακόμη μέσο τέχνης το οποίο συχνά χρησιμοποιείται για να εκφράσει συναισθήματα και γεγονότα. Κατά τον 17ο αιώνα, ένα από τα βασικότερα είδη υπήρξε εκείνο της όπερας, μέσω του οποίου προκαλούνταν στο κοινό έντονο συναίσθημα, το οποίο συχνά έπαιρνε χαρακτήρα τραγικό. Η όπερα αποτέλεσε τον συνεκτικό κρίκο μεταξύ ηθοποιίας και φωνητικής/οργανικής μουσικής, σκηνογραφίας, ποίησης, θεάτρου και κοστουμιών. Κατά την περίοδο του μπαρόκ, στην Αγγλία το είδος της όπερας που αναπτύχθηκε ήταν η ιταλική όπερα, με πρωτοπόρο τον Χένρι Πέρσελ και την όπερά του Διδώ και Αινείας. Επίκεντρο της θεματολογίας τους είναι ο Βιργίλιος και πιο συγκεκριμένα ένα επεισόδιο από την Αινειάδα. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για τον Αινεία, ο οποίος ναυάγησε στην Καρχηδόνα, και τη Διδώ, η οποία τον ερωτεύτηκε. Παρά το γεγονός ότι και εκείνος ένιωθε το ίδιο, είχε ως χρέος του να εκτελέσει την εντολή των θεών, η οποία ήταν να επιστρέψει στην Ιταλία και να ιδρύσει τη Ρώμη. Η Διδώ αφήνει τον Αινεία να φύγει, γνωρίζοντας και η ίδια το χρέος που έπρεπε αν ξεπληρώσει. Κορύφωση του έργου αποτελεί ο θρήνος της Διδούς σε ελάσσονα τρόπο όπου προσδίδει μελαγχολία λόγω των διαστημάτων της κλίμακας , τον οποίο υποβαστάζει ένα οστινάτο, δηλαδή ένα σταθερό πεντάμετρο βάσιμο το οποίο με κατιούσα χρωματική κλίμακα για να εντείνει ακόμα περισσότερο τον θρήνο της κοπέλας.
Αναφορά αξίζει να γίνει και στην όπερα της περιόδου του ρομαντισμού, η οποία εξίσου έπαιζε σημαντικό ρόλο ως προς την επιρροή των συναισθημάτων του θεατή. Σημαντικός εκφραστής υπήρξε ο Τζουζέπε Βέρντι και η όπερά του Τραβιάτα, έμπνευση της οποίας υπήρξε το έργο Η κυρία με τις Καμέλιες του Αλέξανδρου Δουμά. Κεντρικός χαρακτήρας είναι μία εταίρα, η Βιολέτα Βαλερύ, η οποία ερωτεύεται έναν νεαρό από την καλή κοινωνία της Προβηγκίας, τον Αλφρέδο Ζερμόν. Η νεαρή πάσχει από φυματίωση, ωστόσο ζει τον έρωτά της με τον Αλφρέδο στη βίλα του. Η ευτυχία τους διακόπτεται από την επέμβαση του πατέρα του νεαρού ο οποίος παρακαλεί τη Βαλερύ να αφήσει τον γιο του, διότι η σχέση τους θα καταστρέψει το όνομά του. Η κοπέλα φεύγει και επιστρέφει στον Βαρώνο Ντουφόλ, με τον οποίο διατηρούσε ερωτική σχέση. Ο Αλφρέδος, σε μια συνάντησή του με τη Βαλερύ σε μία γιορτή, την κατηγορεί για προδοσία και εξωτερικεύει κάθε αίσθημα θυμού και ζήλιας. Αυτό οδηγεί τον Βαρόνο να ζητήσει τον νεαρό σε μονομαχία. Η ένταση της στιγμής αποδίδεται απόλυτα από τη μουσική υπόκρουση η οποία χαρακτηρίζεται από ένα μοτίβο, το οποίο επαναλαμβάνεται. Χαρακτηριστικό το fortissimo της μουσικής όπου ο ακροατής αντιλαμβάνεται την ένταση και την τραγικότητα μέσω των διαστημάτων που ρέπουν προς το τέλος. Η σκηνή κλείνει με τους πρωταγωνιστές να εξωτερικεύουν δυνατά τα συναισθήματά τους. Όταν ωστόσο αποκαλύπτεται ότι υπεύθυνος για την τραγωδία είναι ο πατέρας του Αλφρέδου είναι πια αργά, καθώς η Βαλερύ πεθαίνει στη αγκαλιά του από την ασθένεια της πριν προλάβουν να ζήσουν ευτυχισμένοι.
Αυτό που συμπερασματικά προκύπτει είναι πως η τέχνη, σε κάθε της μορφή, αποτελεί σημαντικό εργαλείο έκφρασης και πρόκλησης έντονων συναισθημάτων στο κοινό αναφορικά με γεγονότα και συμβάντα, είτε κοσμικά είτε θρησκευτικά. Πολλές είναι οι φορές που η τέχνη αποτυπώνει την τραγωδία, είτε αυτή προκύπτει ως αποτέλεσμα της μοίρας, όπως Βέρντι, είτε αυτή προκύπτει μέσα από έναν πόλεμο, όπως ο Πικάσο. Η αρχιτεκτονική, από την άλλη μεριά, χρησιμεύει για πρόκληση δέους και σεβασμού του πιστού απέναντι στο θείο. Σε κάθε περίπτωση, η τέχνη αποτελεί ένα είδος έκφρασης και διεξόδου κάθε συναισθήματος το οποίο δεν μπορεί να εκφραστεί με λόγια.